Loader Image

Henri Cartier Bresson, “Η αποφασιστική Στιγμή”

Λόγος για την Φωτογραφία
απόσπασμα, Εκδόσεις ΑΓΡΑ, 1998,

Το Θέμα
Πώς να αρνηθεί κανείς το θέμα; Επιβάλλεται από μόνο του. Κι επειδή θέματα υπάρχουν σε ότι γίνεται είτε στον κόσμο είτε στο ιδιαίτερο μας περιβάλλον, αρκεί να στεκόμαστε νη­φάλιοι απέναντι στο γεγονός και να είμαστε έντιμοι με τα συναισθήματα μας. ‘ Αρκεί να τοποθετούμαστε, εν ολίγοις, σε σχέση με αυτό πού αντιλαμβανόμαστε.
Το θέμα δεν αποτελεί συλλογή συμβάντων διότι τα συμ­βάντα από μόνα τους δεν έχουν ενδιαφέρον. Σημασία έχει να επιλέξει κανείς ανάμεσά τους- να συλλάβει το αληθινό συμ­βάν σε συνάρτηση με τη βαθύτερη πραγματικότητα.
Στη φωτογραφία, και το μικρότερο πράγμα μπορεί να αποτελέσει σπουδαίο θέμα, και ή παραμικρή ανθρώπινη λε­πτομέρεια να γίνει leitmotiv. Μέσα από ένα είδος μαρτυρίας, βλέπουμε και καταδεικνύουμε τον κόσμο πού μας περιβάλλει, και ή ίδια ή φύση του γεγονότος προκαλεί τον οργανικό ρυθμό των μορφών.
‘Όσο για το πώς εκφράζεται κανείς, υπάρχουν χίλιοι τρόποι απόσταξης εκείνων πού τον θέλγουν. ‘Ας αφήσουμε, λοιπόν, ανέπαφη τη δροσιά του ανείπωτου, και ας μην κάνουμε πλέον λόγο γι’ αυτό…
Υπάρχει ένας ολόκληρος τομέας πού δεν τον εκμεταλλεύ­εται πλέον ή ζωγραφική” κάποιοι υποστηρίζουν πώς φταίει ή ανακάλυψη της φωτογραφίας’ όπως και να έχει, ή φωτογρα­φία έχει καταλάβει κάποιο τμήμα του υπό τη μορφή της ει­κονογράφησης. Μήπως όμως δεν αποδίδουν στην ανακάλυψη της φωτογραφίας ακόμα και το ότι οι ζωγράφοι εγκατέλειψαν ένα από τα σπουδαιότερα θέματά τους, το πορτρέτο;
Η ρεντιγκότα, το πηλήκιο ή το άλογο κουράζουν πια και τον πλέον ακαδημαϊκό ανάμεσα τους, πού αισθάνεται να τον πνίγουν όλα εκείνα τα κουμπιά στις γκέτες του Meissonier.
Εμείς πού, ίσως, αγγίζουμε κάτι λιγότερο διαρκές από τούς ζωγράφους, γιατί να ενοχληθούμε; Μάλλον διασκεδάζουμε, διότι μέσω της μηχανής μας δεχόμαστε τη ζωή ως έχει. Οι άνθρωποι εύχονται να διαιωνιστούν μέσω του πορτρέτου τους, και τείνουν στην αιωνιότητα το καλό προφίλ τους- επιθυμία συχνά ανάκατη με ένα είδος μαγικού φόβου: εκτίθενται.
Ένα από τα συγκινητικότερα χαρακτηριστικά του πορτρέ­του είναι ή αναζήτηση της ομοιότητας των ανθρώπων, της συνέχειάς τους μέσα από όλα όσα περιγράφει το περιβάλλον τους σαν να μπερδεύεις, βλέποντας ένα οικογενειακό άλ­μπουμ, τον θειο με τον ανιψιό του.

Αλλά αν ό φωτογράφος αγγίζει την αντανάκλαση ενός κόσμου τόσο εξωτερικού όσο και εσωτερικού, είναι γιατί οι άνθρωποι βρίσκονται « εντός κλίματος », όπως λέγεται στη γλώσσα του θεάτρου. Θα πρέ­πει να σεβαστεί κανείς την ατμόσφαιρα, να αφομοιώσει τα στοιχεία του περιβάλλοντος, να αποφύγει καθετί φριχτό πού σκοτώνει την ανθρώπινη αλήθεια και να φροντίσει να ξεχα­στούν ή μηχανή και ό χειριστής της. Οι προβολείς και οι σύν­θετοι εξοπλισμοί εμποδίζουν, κατά τη γνώμη μου, το πουλάκι να βγει. Τί πιο φευγαλέο από μια έκφραση προσώπου; Ή πρώτη εντύπωση πού δίνει αυτό το πρόσωπο είναι συνήθως και ή σωστή, και όσο εμπλουτίζεται με τη συναναστροφή, τόσο δυσκολότερα μπορούμε να εκφράσουμε τη βαθύτερη του φύση, ακριβώς λόγω της οικειότητας πού αποκτούμε.
Η φωτογρα­φία πορτρέτου μου φαίνεται ιδιαίτερα επικίνδυνη όταν στηρί­ζεται σε παραγγελίες πελατών διότι, εκτός από κάποιους ε­λάχιστους μαικήνες, οι περισσότεροι επιζητούν την κολακεία, κάτι πού δεν αφήνει χώρο για τίποτα το αληθινό. Οι πελάτες δεν εμπιστεύονται την αντικειμενικότητα του φακού, ενώ ο φωτογράφος αναζήτα μια ψυχολογική οξύτητα, δύο αντανα­κλάσεις συναντώνται, ένα είδος συγγένειας σκιαγραφείται α­νάμεσα σε όλα τα πορτρέτα του ίδιου φωτογράφου, διότι αύτη ή σύλληψη των ανθρώπων συνδέεται με την ψυχολογική ταυτό­τητα του ιδίου. Ή αρμονία κατακτάται αναζητώντας την ι­σορροπία μέσα από την ασυμμετρία του κάθε προσώπου, κάτι πού οδηγεί στην αποφυγή του γλυκερού ή του χοντροκομμένου.
Από την επιτήδευση ορισμένων πορτρέτων, προτιμώ πολύ περισσότερο εκείνες τις μικρές φωτογραφίες ταυτότητας πού στριμώχνονται ή μία πλάι στην άλλη στις βιτρίνες των φω­τογράφων διαβατηρίων. Σ’ αυτά τα πρόσωπα μπορεί κανείς να απευθύνει μια ερώτηση, και να ανακαλύψει μια αξία ντο­κουμέντου ελλείψει της επιθυμητής ποιητικής ταύτισης.

Η Σύνθεση
Για να εκφραστεί πλήρως ή ταυτότητα ενός θέματος, θα πρέ­πει να τεθούν αυστηρά οι αισθητικοί συσχετισμοί. Πρέπει να στήσει κανείς τη μηχανή του στο χώρο σε σχέση με το αντι­κείμενο, κι εδώ αρχίζει ό μεγάλος τομέας της σύνθεσης. Ή φωτογραφία είναι για μένα ή αναγνώριση μέσα στην ίδια την πραγματικότητα ενός ρυθμού επιφανειών, γραμμών ή αξιών το μάτι αποσπά το θέμα κι ή μηχανή δεν έχει παρά να κάνει τη δουλειά της, να αποτυπώσει στο φιλμ την απόφαση του μα­τιού. Μία φωτογραφία βλέπεται στο σύνολο της, με μια μα­τιά, σαν πίνακας- ή σύνθεση είναι μια συγχρονισμένη συμμα­χία, ό οργανικός συντονισμός κάποιων ορατών στοιχείων. Δεν συνθέτουμε δίχως λόγο, χρειάζεται μια αναγκαιότητα, και δεν μπορούμε να ξεχωρίζουμε τη μορφή από το περιεχόμενο. Στη φωτογραφία υπάρχει μια καινούργια πλαστική, έργο των στιγμιαίων γραμμών δουλεύουμε με την κίνηση, μ’ ένα είδος προαισθήματος της ζωής, και ή φωτογραφία οφείλει να αγγί­ζει μέσω της κίνησης την εκφραστική ισορροπία.

Το μάτι μας πρέπει διαρκώς να μετρά, να αξιολογεί. Τρο­ποποιούμε την προοπτική με μια ελαφρά γονυκλισία, δη­μιουργούμε συγκλίσεις γραμμών με μια απλή, ανεπαίσθητη μετακίνηση της κεφαλής, και όλα ετούτα δεν μπορούν παρά να γίνονται με την ταχύτητα των αντανακλαστικών, απο­κλείοντας μας, ευτυχώς, από την προσπάθεια του να κάνουμε Τέχνη . Συνθέτουμε σχεδόν ταυτόχρονα με το πάτημα του κουμπιού και τοποθετώντας τη μηχανή λίγο ή πολύ μακριά από το θέμα, σκιαγραφούμε τη λεπτομέρεια και είτε γινό­μαστε εμείς οι εξουσιαστές του είτε εκείνο ό τύραννος μας.

Κάποτε συμβαίνει να μένουμε ανικανοποίητοι και παγωμέ­νοι, περιμένοντας κάτι να συμβεί, κάποτε όλα τελειώνουν δί­χως να έρθει ή επιθυμητή φωτογραφία και τότε κάποιος περ­νά, ακλουθούμε την πορεία του μέσα από το κάδρο, περιμέ­νουμε, περιμένουμε… τραβάμε και φεύγουμε με την αίσθηση πώς κάτι έχουμε στις αποσκευές μας. Αργότερα, αν παίξου­με με τη φωτογραφία βρίσκοντας τον γεωμετρικό μέσο και σχεδιάζοντας άλλα σχήματα, θα ανακαλύψουμε πώς ενεργο­ποιώντας το κλείστρο εκείνη τη στιγμή, ορίσαμε ενστικτω­δώς κάποιους συγκεκριμένους γεωμετρικούς τόπους άνευ των οποίων ή φωτογραφία θα ήταν άμορφη και άπνοη. Ή σύνθεση οφείλει να αποτελεί μία από τις διαρκείς ενασχολήσεις μας, αλλά όταν φωτογραφίζουμε δεν μπορεί παρά να είναι διαι­σθητική, διότι ερχόμαστε αντιμέτωποι με στιγμές φευγαλέες οπού οι συσχετισμοί είναι ρευστοί.
Για να βρει τη χρυσή τομή, ό φωτογράφος χρησιμοποιεί μόνο το μάτι του. ‘Οποια­δήποτε γεωμετρική ανάλυση, οποιαδήποτε απλοποίηση σε ένα σχήμα, εξυπακούεται πώς δεν μπορεί να υπάρξει παρά αφού έχει τραβηχτεί, εμφανιστεί και εκτυπωθεί ή φωτογρα­φία και δεν μπορεί να χρησιμεύσει παρά μόνον ως υλικό προβληματισμού. Ελπίζω να μην έρθει ποτέ μία ημέρα οπού οι έμποροι θα πουλούν αναλογίες έτοιμες, χαραγμένες σε ημιδιάφανο γυαλί.

Ή επιλογή του φορμά της μηχανής παίζει μεγάλο ρόλο ως προς την έκφραση του θέματος’ το τετράγωνο φορμά, επί παραδείγματι, εξαιτίας της ομοιομορφίας των πλευρών του, έχει την τάση να είναι στατικό” πίνακες τετράγωνοι εξάλλου δεν υπάρχουν. Εάν κόψουμε, έστω και λίγο, μια καλή φωτο­γραφία, μοιραία καταστρέφουμε το παιχνίδι των αναλογιών έκτος αυτού, πολύ σπάνια σώζεται μία αδύναμη, από τη λήψη της, σύνθεση μέσω της ανασύνθεσης της στον σκοτεινό θά­λαμο και του κατακερματισμού του αρνητικού διά της μεγέ­θυνσης, η ακεραιότητα της εικόνας παύει να υπάρχει.
Ακού­με συχνά να μιλούν για γωνίες λήψεως , αλλά οι μόνες γωνίες πού υπάρχουν είναι της γεωμετρίας και της σύνθεσης. Πρόκειται για τις μοναδικές πού ισχύουν και όχι για εκείνες πού αναζήτα ό κύριος πού ρίχνεται μπρούμυτα προς δημιουρ­γία εντυπωσιασμών και άλλων εκκεντρικοτήτων.